Wat nou… ‘Duitschen bloed’ en ‘Koning van Hispanje altijd geëerd’?
Hoe een geuzenlied een nationaal volkslied wordt
Bij speciale gelegenheden en sportevenementen klinkt het Wilhelmus. Het emotioneert sportmensen die met veel moeite een gouden medaille winnen en ook mensen met een trots gevoel over ons land. De meer kritische mensen denken “Wat moet ik met Duitsen Bloed” en “de Koning van Hispanje?”
Ongeveer in het jaar 1573 (Haarlems Beleg) is ‘Het Wilhelmus’ ontstaan. De Nederlanden zijn een onderdeel van het grote Spaanse wereldrijk, waar de zon nooit ondergaat. Philips II gaat terug naar Spanje en stelt Margaretha van Parma, zijn bastaardzus, aan als landvoogdes.
Philips II, overtuigd katholiek, heeft als lijfspreuk: “Eén vorst, één rijk, één geloof.” Iedereen in zijn rijk moet katholiek zijn. Maar er zijn veel mensen die allerlei misstanden in de kerk zien. Zij tekenen protest aan (vandaar Prostestanten), niet zozeer om een eigen kerk te stichten, maar om de Kerk te hervormen. Philips ziet deze mensen echter als ‘ketters’ die een eigen kerk willen. Philips wil dat er hard tegen hen wordt opgetreden.
1566: hongersnood in de Nederlanden. De Kerk doet niets om de mensen te helpen. De mensen dringen woedend de kerken binnen en slaan beelden van heiligen kapot, trekken hen van hun sokkels en verbranden of beschadigen schilderijen: de beeldenstorm. Philips II is des duivels en stuurt de IJzeren hertog van Alva naar de Nederlanden.
Willem van Oranje, geboren op de Dillenburg in Duitsland, heeft van zijn neef René van Chalon het prinsdom Oranje geërfd, vlucht naar Duitsland. De graven Egmont en Horne worden onthoofd. De Opstand, of ook ‘De Tachtigjarige oorlog’ is begonnen.
Onder een groep boeven en schelmen (geuzen) gaat een protestlied rond, dat we nu kennen als voorloper van het Wilhelmus. Lang denkt men dat Marnix van Sint Aldegonde (raadgever van Willem van Oranje) de schrijver is. Tegenwoordig hoor je ook de naam Petrus Datheen. Een omstreden prediker, die bij het beleg van Chartres door de Hugenoten was en daar de melodie hoorde van een Frans liedje: “O la folle entreprise du Prince du Condé.”
Willem van Oranje wordt steeds meer de leider van de Opstand. Het Wilhelmus suggereert dat hij het lied zelf zingt. Willem is in een soort tweestrijd: hij wil de Spaanse koning dienen, maar hij wil ook God dienen en de Nederlanders voorgaan in de strijd tegen de tirannie. Opvallend is de link met de Bijbelse koning David in couplet 8.
Het Wilhelmus telt 15 coupletten: elke eerste letter van een couplet achter elkaar gezet vormt de naam WILLEM VAN NASSOV. De V is eigenlijk een U en de coupletten 12 en 13 beginnen met een Z. Dit heet een acrostigon. Tijdens officiële bijeenkomsten wordt naast couplet 1 het meer religieuze couplet 6 gezongen.
Begin 19e eeuw vindt men het Wilhelmus nog niet geschikt als nationaal volkslied. De Fransen zijn verjaagd. Het Wilhelmus is te veel een partijlied voor de Oranjegezinden en te veel protestants voor de Zuidelijke Nederlanden. Er wordt een prijsvraag uitgeschreven voor een volkslied. Dichter Hendrik Tollens en componist Johann Wilms zijn de winnaars en strijken 500 gulden als beloning op. Het lied krijgt weinig voet aan de grond, mede door de zin “Wien Neerlandsch bloed door d’aderen stroomt, Van vreemde smetten vrij” die als racistisch wordt gezien.
Wilhelmina wordt op 6 september 1898 in de Amsterdamse Nieuwe Kerk ingehuldigd als Koningin der Nederlanden. Zij laat een uitvoering van het Wilhelmus spelen en niet het officiële volkslied. Het klinkt inmiddels minder als een dansachtig lied wat het was, maar meer als een statig kerkgezang passend bij de smaak van de 19e eeuw.
Er heerst grote verwarring in het buitenland over ons volkslied: er is een onofficieel volkslied en niet langer geaccepteerd volkslied. De ministerraad hakt op 10 mei 1932 de knoop door in deze ‘futiele quaestie” en maakt het Wilhelmus officieel het Nederlands Volkslied.
Voordat iedereen dit aanvaardt is er de Tweede Wereldoorlog. In deze periode van onderdrukking zoekt men naar symbolen van eenheid. De geheime boodschappen van Koningin Wilhelmina vanuit Engeland worden steeds afgesloten met het Wilhelmus. Vaderlandslievende mensen die eerder het Wilhelmus verfoeiden, omarmen het nu.
Zo komt het dat bij speciale gelegenheden en sportevenementen het Wilhelmus klinkt en mensen op de een of andere manier ontroert.
Sjerp Vormeer
